Wielkie Księstwo Poznańskie. Powstanie i organizacja

Jakub Lutosławski

Powstanie Księstwa i decyzje kongresu wiedeńskiego

Na mocy postanowień pokoju tylżyckiego zawartego między Francją i Prusami 9 lipca 1807 roku nabytki terytorialne utracone przez Rzeczpospolitą na mocy traktatów rozbiorowych zostały poważnie zreorganizowane. Cesarz odebrał monarchii Fryderyka Wilhelma III niemal 100 tys. km² zagarniętych podczas drugiego i trzeciego rozbioru, zamieszkałych przez niemal 2 mln ludzi.^[1] Były to obszary Wielkopolski, Kujaw, Mazowsza, część Litwy po Niemen oraz Gdańsk i Toruń. Ziemie te oddane zostały do organizacji królowi Saksonii Fryderykowi Augustowi Wettynowi – wnukowi króla polskiego jako Augusta III Sasa i elektora saskiego jako Fryderyka Augusta I.

W Prusach tymczasem nastąpiła odwilż. Po kompromitujących klęskach pod Jeną i Auerstadt w 1806 roku Królestwo Prus weszło w fazę głębokich reform administracyjnych, wojskowych i oświatowych. Nie wierzący w możliwość zwycięstwa nad Napoleonem I król Fryderyk Wilhelm III powołał zespół do opracowania reform, na którego czele stanął Karol August von Hardenberg. Zmiany poczynione w Prusach uczyniły monarchię Hohenzollernów państwem prawa.^[2]

Sprawa polska zyskała znów na znaczeniu podczas kongresu w Wiedniu. Przeciw próbom uporządkowania Europy przez zwycięskie mocarstwa głośno protestował francuski minister spraw zagranicznych Karol Maurycy Talleyrand. Nazywany na kongresie „największą kanalią stulecia”^[3] wysłannik Ludwika XVIII postawił na ostrzu noża sprawę Polski i Saksonii. W ferworze walki wysunął żądanie restytucji Polski z roku 1805^[4]. Car pozostał jednak nieugięty. Ostatecznie Talleyrand oraz Castlereagh porzucili swe żądania.

7 kwietnia tajnym dokumentem ustalono, że nowy twór – Wielkie Księstwo Poznańskie – oddane zostanie Prusom. 3 maja 1815 roku umowa przywdziała kształt oficjalnej noty sygnowanej przez wszystkich zaborców sankcjonujących podział Księstwa Warszawskiego. Prusom oddano departamenty poznański i bydgoski z Toruniem i Gdańskiem. 15 maja Fryderyk Wilhelm III ogłosił patent okupacyjny i odezwę do ludności Wielkiego Księstwa, obiecując m.in. poszanowanie praw katolików w ramach protestanckiej większości w Prusach. Odezwa zapowiadała także włączenie ludności do monarchii „bez ubliżania” narodowości oraz używanie języka polskiego obok niemieckiego w sprawach publicznych.^[5]

Patent królewski wydany przy okazji odezwy włączył Wolne Miasto Gdańsk, Toruń z okręgiem oraz ziemię michałowską i chełmińską^[6] do monarchii fryderycjańskiej i prowincji Prusy Wschodnie. Aktem końcowym kongresu z 9 czerwca 1815 roku potwierdzono oficjalnie wcześniejsze ustalenia, nadając im znaczenie międzynarodowe. Dzień wcześniej nadprezydentem został Józef Zerboni di Sposetti.

Ustrój i pierwsze instytucje

Wielkie Księstwo Poznańskie zamknięto w obszarze 29,5 tys. km² zamieszkanym przez około 810 tys. ludzi.^[7] W tytulaturze króla pruskiego grupę tę reprezentowała fraza „Wielki Książę Poznański”. Herbem ustanowiono ukoronowanego czarnego orła zwróconego w prawo na srebrnej tarczy z wpisanym w tarczę środkową herbem Korony w stylizacji używanej od czasów Jagiellonów.

Nadzór nad Wielkim Księstwem w imieniu króla pruskiego sprawował namiestnik. Urząd ten, jako jedyny, sprawował Antoni Radziwiłł – Polak spokrewniony z dworem pruskim. Po powstaniu listopadowym urząd uległ faktycznemu zawieszeniu i pozostał nieobsadzony. Do kompetencji namiestnika należało przedkładanie próśb i skarg królowi, a ponadto funkcje reprezentacyjne, np. podczas uroczystości homagialnych 3 sierpnia 1815 roku. Faktyczną władzę dzierżył jednak pruski nadprezydent prowincji.^[8]

Do 1830 roku używano języka polskiego w administracji i sądownictwie, choć w tym ostatnim już w 1817 roku wprowadzono obowiązek używania języka niemieckiego dla osób go znających.^[9] Po powstaniu listopadowym obowiązek używania języka niemieckiego rozciągnięto na wszystkie dziedziny życia, a pełną germanizację szkół zamknął rok 1834. Na fali represji popowstaniowych zlikwidowano odrębność sądową Wielkiego Księstwa. 16 czerwca 1834 roku zaprowadzono ogólnopruską organizację wymiaru sprawiedliwości. Od połowy XIX wieku zaprzestano również używać nazwy Wielkie Księstwo Poznańskie, a jej miejsce zajęła zwyczajowo przyjęta w pruskiej nomenklaturze prowincja poznańska – Provinz Posen.^[10]

Sejm prowincjonalny i administracja

27 marca 1824 roku Fryderyk Wilhelm III powołał dekretem zapowiadaną reprezentację w postaci sejmu prowincjonalnego dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego, złożonego z trzech stanów. Obradowali posłowie stanu rycerskiego w liczbie 22, pochodzący z wyborów bezpośrednich i uzupełniani kilkoma posłami dziedzicznymi. Miasta reprezentowało 16 przedstawicieli wybieranych spośród posiadaczy miejskich, a gminy wiejskie wprowadzały do sejmu ośmiu posłów. Sejm obradował co trzy lata na tajnych posiedzeniach. Obradom przewodniczył marszałek, którego tylko na otwarciu zastępował namiestnik. Sejm składał petycje do monarchy oraz je opiniował. Pierwszy sejm zebrał się w 1827 roku pod laską gen. Antoniego Sułkowskiego.

30 kwietnia 1815 roku dokonano istotnych zmian w organizacji administracji Prus, powołując prowincje, obwody rejencyjne, powiaty, a także gminy miejskie i wiejskie. Ziemie polskie rozbito pomiędzy prowincję poznańską, Pomorze i Śląsk, prowincję pomorsko-gdańską, czyli Prusy Zachodnie, oraz prowincję Prusy, czyli Prusy Wschodnie, połączone w latach 1824-1878 osobą nadprezydenta.

16 października 1817 roku potwierdzono podział administracyjny Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W 1818 roku obejmowało ono rejencję poznańską i bydgoską. Prowincją kierował nadprezydent mianowany przez monarchę z tytułem prezydenta prowincji. Miał realną władzę nad urzędnikami prowincji, rozstrzygał spory kompetencyjne, nadzorował szkolnictwo, skarbowość, stosunki wyznaniowe, a także procesy uwłaszczeniowe. Od 1879 roku nadprezydent przewodniczył radzie prowincjonalnej wybieranej przez samorząd terytorialny.

Rejencje, powiaty i gminy

Od 1808 roku prowincje dzieliły się na obwody rejencyjne. Władzę rządową reprezentował tu prezydent stojący na czele organu o nazwie rejencja. Na stanowisko nominował go król, podlegał natomiast ministrowi spraw wewnętrznych.^[11] W latach osiemdziesiątych XIX wieku władza prezydenta rozrosła się do tego stopnia, że był on w stanie podejmować jednoosobowo decyzje w wielu sprawach. Powołano w związku z tym rząd obwodowy i wydział obwodowy, podporządkowane prezydentowi. Rządowi obwodowemu oddano sprawy szkolnictwa i religii, wydziałowi obwodowemu powierzono sądy administracyjne.

Obwody rejencyjne podzielono na powiaty. Od 1818 roku podział rejencji na powiaty wyglądał następująco:

• Rejencja poznańska: babimojski, bukowski, kościański, krobski, krotoszyński, międzychodzki, obornicki, odolanowski, ostrzeszowski, pleszewski, poznański wraz z miastem Poznaniem, szamotulski, średzki, śremski, wrzesiński, wschowski.
• Rejencja bydgoska: miasto Bydgoszcz, bydgoski, chodzieski, czarnkowski, gnieźnieński, inowrocławski, mogileński, szubiński, wyrzyski, wągrowiecki.^[12]

W ramach rejencji wydzielono większe powiaty miejskie. Na czele powiatów stali landraci pełniący funkcje administracyjne i policyjne. Od 1818 roku byli nimi głównie Polacy. Mianował ich monarcha z polecenia sejmiku powiatowego do roku 1833. Od 1872 roku, kiedy powiat stał się podstawową jednostką, landratom podporządkowano sejmik i wydział powiatowy na czele ze starostą oraz członkami pochodzącymi z nominacji sejmików powiatowych. Wydział pełnił również funkcje sądu administracyjnego najniższej instancji.

Zorganizowany na kanwie pruskiej z 1808 roku samorząd terytorialny poddano kontroli państwa. Obywatele mogli wybierać władzę na podstawie cenzusu majątkowego. Od 1853 roku zacieśniano związki ludności z określonymi miastami. Możliwość uzyskania przynależności miejskiej dawała prawo wybierania władz. Zniesiono również podział na miasta królewskie i prywatne. W obu rejencjach Poznańskiego znajdowało się 149 miast, największe z nich – Poznań – liczyło prawie 36 tys. mieszkańców.

Od 1823 roku najniższą jednostką podziału administracyjnego była wieś. Rządził nią sołtys posiadający kompetencje w zakresie administracji i policji. Kilka takich wsi wraz z folwarkiem składało się na gminę, którą do dekretu o wójtostwach z marca 1833 roku zarządzał wójt-dziedzic. W 1833 roku został podporządkowany landratowi, a funkcję sprawował z nominacji rejencji. Od ustaw administracji Cesarstwa Niemieckiego z 1871 roku pojedynczą wieś uważano za gminę, a jej zarządcą czyniono dziedzica. W kompetencjach gmin leżały sprawy lokalne oraz zlecone odgórnie przez administrację państwową.

Samorząd terytorialny

Samorząd terytorialny rozwijał się w Prusach przez niemal cały wiek XIX i już w pierwszych dziesięcioleciach objął swoim zasięgiem Wielkie Księstwo Poznańskie. Po 1879 roku samorząd prowincji funkcjonował jako sejm prowincjonalny pod laską marszałka. Prawo tworzone na sejmie legalizował nadprezydent. Sejm tworzyli przedstawiciele rad powiatowych i miejskich wybierani na sześć lat. Władzę wykonawczą stanowił wydział prowincjonalny, władzę najwyższą zaś dzierżył dyrektor krajowy zwany starostą krajowym. Taka struktura wprowadzona została na ziemiach prowincji poznańskiej w roku 1889.^[13]

Co do organów władzy samorządowej sejmiku na szczeblu powiatowym, ich kształt regulowała ustawa z 1872 roku. Organem uchwałodawczym i kontrolującym był sejmik powiatowy złożony z przedstawicieli obieranych w trzech kuriach. Zajmował się przede wszystkim infrastrukturą oraz finansami powiatu. Uchwały wykonywał wydział powiatowy, który nadzorował również samorząd gminny. Prezydent rejencji i nadprezydent sprawowali kontrolę nad właściwym działaniem władz powiatowych.

Miasto posiadało organ uchwałodawczy w postaci rady miejskiej, której postanowienia wykonywał magistrat. Radę wybierano na trzy lata, natomiast obszar wykonywania jej uchwał stanowiło miasto. Liczba radnych była zależna od wielkości miasta, a głównym zadaniem rady było stworzenie uchwały budżetowej. Magistrat wybierany był przez radę. Na jego czele stał burmistrz lub nadburmistrz, mający do pomocy skarbnika i zawodowy aparat biurokratyczny. Od 1853 roku magistrat zyskał przewagę nad radą miejską, burmistrz zaś funkcjonował jako organ administracji rządowej.

Ustawa z 1891 roku zorganizowała samorząd gmin wiejskich. Władzę uchwałodawczą stanowili wszyscy członkowie małych gmin zebrani w zgromadzenie. Postanowieniem ich wybierano sołtysa i ławników będących wykonawcami uchwał. Kompetencje samorządu gmin wiejskich koncentrowały się wokół zadań lokalnych. W przypadku potrzeby realizacji większych projektów gminy współpracowały, łącząc się w związki.

Sądownictwo i prawa obywatelskie

W ciągu XIX wieku stopniowo znoszono sądy patrymonialne, dostosowując wymiar sprawiedliwości do nowoczesnych standardów. W pierwszej instancji orzekały sądy ziemsko-miejskie. Ich uprawnienia obejmowały orzecznictwo cywilne i karne, a siedzibą był powiat. Odwołanie od wyroku składano do sądu ziemskiego dla rejencji, natomiast wnioski o kasację do Najwyższego Trybunału w Berlinie.

Do 1834 roku w Wielkim Księstwie utrzymano sądownictwo z czasów Księstwa Warszawskiego. W połowie lat trzydziestych zorganizowano Wyższy Sąd Apelacyjny w Poznaniu, który rozpatrywał odwołania od wyroków sądów ziemskich. Od roku 1834 istniały więc: pierwsza instancja – sądy ziemsko-miejskie, druga – sądy wyższe ziemskie, trzecia – Wyższy Sąd Apelacyjny, natomiast kasację można było uzyskać, podobnie jak w całych Prusach, tylko w Berlinie.

Od ustawy Fryderyka IV z 1849 roku aż po kres lat siedemdziesiątych istniał trójstopniowy podział sądów. Sądy zyskały niezawisłość, a do ław w ważniejszych sprawach wprowadzono przysięgłych. Od połowy XIX wieku istniały więc sądy powiatowe dla miast powyżej 50 tys. mieszkańców, sądy apelacyjne i Najwyższy Trybunał w Berlinie. Od 1877 roku w powiatach zorganizowano sądy grodzkie, które jednoosobowo rozpatrywały drobne sprawy cywilne i karne. Od wyroków sądów grodzkich można było odwołać się do sądów okręgowych, czyli ziemskich.^[14]

W poważniejszych sprawach o przestępstwa z kodeksu cywilnego i karnego sąd okręgowy był sądem pierwszej instancji. Utrzymano instytucję przysięgłych, natomiast odwołanie od wyroku sądu okręgowego składano do wyższego sądu okręgowego. W sprawach o zdradę stanu rozstrzygał Trybunał Rzeszy w Lipsku. Od 1872 roku powstawały również sądy zobowiązane do rozstrzygania w sprawach administracji.

Warto wspomnieć w kontekście ustroju Wielkiego Księstwa i prowincji poznańskiej o ważnych momentach związanych z prawami obywatelskimi. Już w 1817 roku rozpoczął się proces powolnej germanizacji. Zapowiedzi Fryderyka Wilhelma III złamano po raz pierwszy nakazem używania języka niemieckiego dla osób go znających w sądownictwie. W 1831 roku, w ramach represji popowstaniowych, wprowadzono do administracji język niemiecki jako urzędowy. Najpoważniejszym ciosem dla Księstwa, zrywającym ostatnie pozory jego niezależności politycznej, były obrady Ogólnoniemieckiego Zgromadzenia Narodowego we Frankfurcie. 27 lipca 1848 roku zadecydowano o wcieleniu Księstwa do Prus. Od tej pory nazwano je oficjalnie prowincją poznańską.

Po Wiośnie Ludów zelżał nieco kurs antypolski. Liberalna konstytucja z 1850 roku pozostawiała szerokie swobody katolikom. Stało się to zarzewiem konfliktu na szczeblu centralnym, gdzie kanclerz Bismarck rękami liberałów toczył zaciekły bój przeciw Kościołowi. Bawaria, wnioskując o rozszerzenie swobód konstytucyjnych Prus na całe Niemcy w 1873 roku, dała początek Kulturkampfowi.^[15] Ustawy majowe z lat 1873-1875 nadszarpnęły pozycję katolików w całych Prusach, jednak wraz z dymisją Bismarcka Wilhelm II powrócił do tradycji konstytucji pruskiej.

Struktura władzy na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego

Władza centralna:

• Namiestnik.
• Sejm prowincjonalny – władza uchwałodawcza.
• Starosta krajowy – władza wykonawcza.
• Nadprezydent.

Władza samorządowa:

• Rejencja z prezydentem na czele na szczeblu obwodu rejencyjnego.
• Landrat na szczeblu powiatu.
• Sejmik powiatowy – władza uchwałodawcza.
• Wydział powiatowy – władza wykonawcza.
• Starosta od 1872 roku na szczeblu powiatu.
• Wójt na szczeblu gminy.
• Sołtys od 1823 roku na czele najniższej jednostki podziału – wsi.
• Dziedzic od 1871 roku na czele gminy, za którą uznano jedną wieś.
• Miasto: rada miejska powołująca magistrat z burmistrzem lub nadburmistrzem.
• Gminy wiejskie: rada gminy, sołtys z ławnikami.

Sądownictwo:

• Do 1834 roku – organizacja z czasów Księstwa Warszawskiego.
• Sądy ziemskie.
• Wyższy Sąd Apelacyjny w Poznaniu.
• Trybunał Najwyższy w Berlinie.

Od 1849 do 1877 roku:

• Sądy powiatowe i miejskie.
• Sądy apelacyjne.
• Najwyższy Trybunał Sądowy w Berlinie.

Od 1877 roku:

• Sądy grodzkie w powiatach.
• Sądy okręgowe, czyli ziemskie.
• Wyższy Sąd Okręgowy.
• Trybunał Rzeszy w Lipsku.

Sądy administracyjne:

• Wydziały powiatowe.
• Wydział obwodu rejencji.
• Wyższy Trybunał Administracyjny w Berlinie.